Strona główna





Beniamin Vogel
*89 „Historia muzyki polskiej t. X: Fortepian polski,
Budownictwo fortepianów na ziemiach polskich
od poł. XVIII w. do II wojny światowej”





Benjamin Vogel jest profesorem Uniwersytetu Szczecińskiego. Z wykształcenia jest muzykologiem, prowadzi badania z zakresu instrumentologii (m.in. historia polskiego budownictwa fortepianów i lutnictwa, wytwarzanie instrumentów muzycznych w dawnym Gdańsku i okolicach, historia budownictwa instrumentów w Szwecji), socjologii muzyki, historii muzyki.

Urodzony w 1945 (Biała Woda, Kazachstan). Po maturze w Świdnicy Śl. (1962) ukończył Państwową Szkołę Muzyczną II Stopnia w Wałbrzychu (1968) i rozpoczął studia w Instytucie Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego (1968). Tamże obronił pracę magisterską (1973), doktorską (1977, Instrumenty muzyczne w kulturze Królestwa Polskiego 1815-1914 - promotor A. Chodkowski) i habilitacyjną (1988, Budownictwo fortepianów na ziemiach polskich od połowy XVIII w. do II wojny światowej). Tam również był zatrudniony jako wykładowca (1978-94), a także 1981-89 kierownik Stacji Naukowo-Badawczej IMUW w Bydgoszczy. Od 1997 docent Instytutu Muzykologii i Historii Sztuki Uniwersytetu w Lund, od 2003 profesor US. Współpracuje z wieloma muzeami w kraju i za granicą, jako ekspert w zakresie zabytkowych instrumentów, m.in. był rzeczoznawcą Ministerstwa Kultury i Sztuki (1978-94). Kustosz Działu Fortepianów Muzeum Historii Przemysłu w Opatówku k. Kalisza (1986-92, gdzie nadal jest członkiem Rady Naukowej). Autor kilku książek i wielu artykułów, nagrodzony m.in. przez Rektora UW za pracę doktorską, Ministra Edukacji za pracę habilitacyjną, Ministra Kultury i Sztuki za osiągnięcia badawcze (nagroda zespołowa 1987 r.) i w zakresie ochrony zabytków (nagroda zespołowa 1987 r.). Członek Związku Kompozytorów Polskich (Sekcja Muzykologów), American Musical Instrument Society i Svenska Samfundet för Musikforskning.

Aktualnie pracuje nad słownikiem lutników działających na historycznych i obecnych ziemiach polskich, oraz lutników polskich działających zagranicą do 1950 r.; instrumentarium gdańskim w XVII i XVIII wieku. Jego badania dotyczą także instrumentów muzycznych w zbiorach muzealnych Szczecina; instrumentów muzycznych w dekoracji dawnych macew i synagog na ziemiach polskich. Opracowuje również hasła o budownictwie instrumentów i budowniczych do Encyklopedii muzycznej PWM, Encyklopedii Szczecina, Encyklopedii Gdańska i in.

W miarę postępu badań i rosnących dokumentacji konieczne stało się uporządkowanie wiedzy o budownictwie fortepianów na ziemiach polskich, ich roli w kulturze materialnej i duchowej społeczeństwa polskiego, a także miejscu w kulturze europejskiej.

Książka omawia wytwarzanie wszelkich odmian fortepianów poziomych i pionowych przez rzemieślników w małych warsztatach, większych i dużych wytwórniach, z których tylko te ostatnie można nazwać fabrykami w dzisiejszym tego słowa znaczeniu. Autor zawarł w książce historię fortepianu od momentu pojawienia się tego instrumentu na ziemiach polskich do wybuchu II wojny światowej, po której w polskim przemyśle fortepianowym nastąpiły ogromne zmiany. Książka powstała na podstawie badań porównawczych, które przeprowadzono na 250 krajowych i 300 zagranicznych instrumentach.

Literatura przedmiotu jest bardzo skromna. W XIX w. ukazały się dwa artykuły o instrumentach klawiszowych. W 1934 r. w pracy magisterskiej T. Bieńkowski przedstawił polski przemysł fortepianowy po I wojnie światowej (dalej - wś.). Głównie w aspekcie ekonomicznym. We współczesnej literaturze, niewiele z resztą bogatszej od XIX-wiecznej, znaleźć można kilka pozycji poświęconych przemysłowi fortepianowemu na ziemiach polskich. Są one autorstwa głównie B. Vogla i K. Rottermunda. Literatura obca, znacznie obszerniejsza, pomija milczeniem polskie instrumenty i ich budowniczych co jest wynikiem głównie braku polskich publikacji.

Tom X Historii Muzyki Polskiej poświęcony fortepianowi zaczyna się od rozdziału poświęconego historii fortepianu na świecie. Rozdział powstał ze względu na brak podobnej publikacji w polskim piśmiennictwie muzykologicznym oraz z konieczności stworzenia punktu odniesienia dla rozważań nad historią rozwoju fortepianu w Polsce.
Pierwszy rozdział zatytułowany „Narodziny i rozwój budownictwa fortepianów na świecie” nie jest może najobszerniejszym rozdziałem książki ale uważam, że jest to najodpowiedniejszy wstęp do dalszych rozdziałów dotyczących już budownictwa fortepianów na ziemiach polskich. Podzielony jest na pięć podrozdziałów, pokazujących w sposób chronologiczny historię fortepianu na świecie od jego początków (początki XVIII wieku chociaż autor dopuszcza też możliwość powstania pierwszego instrumentu fortepianopodobnego już w XV wieku) do lat 30-tych XX wieku.

„Drogi rozwoju budownictwa fortepianów na ziemiach polskich” autor zawarł w drugim rozdziale książki. Przedstawia w nim przemiany polityczno – ekonomiczne od połowy XVIII w. do wybuchu II wś. Zajmuje się także rynkami zbytu dla polskich instrumentów. Dokładnie opisuje zasady działające na rynkach europejskich głównie rosyjskim, niemieckim, ale nie zapomina autor także scharakteryzować inne rynki na które dostarczały swoje instrumentu polskie fabryki i wytwórnie fortepianów i pianin. W podrozdziale poświęconym systemowi produkcji Vogel opisuje sposób pracy w zakładach produkujących instrumenty od połowy XVIII. Znajdzie tutaj czytelnik nie tylko opisy produkcji wybranych elementów instrumentów ale także hierarchię w zakładzie, opis dochodzenia do odpowiedniej pozycji na rynku instrumentów od ucznia do mistrza. Wskazuje tez jaki wpływ na zmianę sposobu pracy miały nowinki techniczne zastosowane w instrumentach, czy wynajdowanie nowych maszyn na podstawie wybranych fabryk fortepianów.
W ostatnim podrozdziale opisuje autor „Organizacje zawodowe producentów”. Dowiaduje się z tego podrozdziału czytelnik jakie, kiedy i gdzie powstawały organizacje zrzeszające producentów instrumentów. W tabelach zamieszczonych w tej części autor zawarł również wykaz nazwisk członków organizacji wraz z datami ich urzędowania i funkcjami jakie pełnili w swojej organizacji.

Rozdział trzeci poświęcony jest „Produkcji fortepianów na ziemiach polskich”. Zawiera się w nim można powiedzieć przekrojowy opis produkcji fortepianów i pianin od początków pojawienia się jej na ziemiach polskich do końca XX-lecia międzywojennego. Są tu przedstawione różne instrumenty. Szczególnie w pierwszej fazie, w końcówce XVIII wieku są opisane instrumenty, które były wytworzone czasem tylko w jednym egzemplarzu, ale zostały odnotowane w ówczesnych wydawnictwach fachowych lub relacjach z wystaw, czy po prostu opisane przez wytwórcę. Autor w ten sposób pokazuje jakie były zmiany w instrumentach, czy zostały przyjęte przez kupujących czy więcej już nikt nie zastosował podobnych rozwiązań. Są cenniki, umowy zawierane między wytwórcą a kupującym.

Autor zajmuje się tez zmianami jakie zaszły na przestrzeni opisywanych lat w konstrukcji wewnętrznej oraz w wystroju zewnętrznym instrumentu. Zajmuje się poszczególnymi rodzajami instrumentów i szkół ich wytwarzania. Opisuje jak zmieniał się wygląd zewnętrzny, wygląd obudowy w zależności od czasu wytwarzania instrumentów, miejsca w którym je wytwarzano, ludzi do których instrument był skierowany oraz w końcu czy był to fortepian czy pianino.

W ostatnim, przed zakończeniowym rozdziale, Vogel przedstawia „Fortepian jako symbol epoki mieszczańskiej”. Dowiadujemy się w jaki sposób fortepian „wkradł” się na salony XIX-wiecznego mieszczaństwa. Każdy rozdział zakończony jest przypisami.

Czytelnik podczas zapoznawania się w treścią książki poznaje historię instrumentów klawiszowych od samego początku. Dowiaduje się jakie instrumenty, w jaki sposób, dlaczego w taki, a nie inny w danym miejscu były wytwarzane instrumenty. Zapoznaje się z wytwórcami tzw. fortepianmistrzami, ich wkładem w przemysł fortepianowy w Polsce, a także z kulturą muzyczną społeczeństwa polskiego. Książka bardzo dobrze i szczegółowo przedstawia fortepian i wszystko co jest z nim związane.

Książka podzielona jest na dwie części. Pierwsze 191 stron to treść książki (wstęp, 5 rozdziałów i zakończenie). Druga natomiast zawiera wybraną bibliografię (źródła archiwalne, literaturę przedmiotu oraz literaturę uzupełniającą). W aneksie zawarł autor rejestr fortepianmistrzów i wytwórni fortepianów i pianin stworzony w formie encyklopedycznej. Ów rejestr liczy 80 stron. Dalej Vogel przedstawił wykaz skrótów zastosowanych w rejestrze fortepianmistrzów i wytwórni fortepianów i pianin oraz spis ilustracji i indeks osób występujących w tekście głównym. Cała książka liczy sobie 299 stron.

Książka została wydana przez Sutkowski Editio Warsaw w 1995 roku. Zamieszczono 85 fotografii, reprintów i rysunków przedstawiających instrumenty, mechanizmy fortepianowe, elementy grające i obudowy instrumentów, różnego rodzaju pisma urzędowe, pieczęcie, tabliczki firmowe czy sceny z życia społeczeństwa.

Podsumowując, książka jest napisana przyjaznym językiem, co pozwala każdemu czytelnikowi zgłębiać tajniki fortepianu polskiego. Jest to jedna z podstawowych pozycji w języku polskim służąca do zgłębienia tematyki produkcji fortepianów i pianin na terenie Polski od momentu wyprodukowania pierwszego instrumentu. Jest to także jedna z podstawowych lektur dla tej tematyki ze względu na niewielką ilość książek pisanych po polsku o budownictwie fortepianów. Z resztą pozostałe pozycje są również w dużej części napisane przez Beniamina Vogla. W związku z niewielką ilością pozycji i jej świetnym przygotowaniem pod względem merytorycznym mogę z czystym sumieniem polecić tę książkę każdemu czytelnikowi zainteresowanemu tematyką i pragnącemu zgłębić swoją wiedzę na temat fortepianów i pianin oraz ich wpływem na społeczeństwo XIX wieku jak również przełomu wieków.




2007